คำถามของพ่อ — "ทำไมต้องมีเส้นแบ่ง?"
ทุกอย่างเริ่มจากพ่อของ Maitenaz ผู้ใส่แว่น Bifocal มาหลายปี วันหนึ่งเขาบ่นกับลูกชายว่า "ทำไมแว่นต้องมีเส้นแบ่ง? มันน่ารำคาญ ภาพกระโดดทุกครั้งที่มองผ่าน"
Bernard Maitenaz ตอนนั้นอายุ 30 กว่า เป็นวิศวกรที่ Société des Lunetiers (ต่อมาคือ Essilor) บริษัทเลนส์ยักษ์ใหญ่ของฝรั่งเศส เขาฟังคำถามของพ่อแล้วคิดว่า — ถ้าเส้นแบ่งเป็นปัญหา ก็ต้องหาทางทำเลนส์ที่ไม่มีเส้นแบ่ง
แนวคิดนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ Owen Aves จดสิทธิบัตรแนวคิดนี้ไว้ตั้งแต่ปี 1907 แต่ไม่มีใครทำสำเร็จ เพราะการสร้างพื้นผิวเลนส์ที่เปลี่ยนกำลังแบบ Gradient ซับซ้อนเกินกว่าเทคโนโลยีในยุคนั้นจะทำได้
Maitenaz เล่าว่าเขาเริ่มต้นโปรเจกต์นี้แบบ "ลับๆ" ไม่ได้บอกหัวหน้า ทำในเวลาว่างเพราะไม่มีใครเชื่อว่ามันเป็นไปได้ ใช้เวลาปีแรกแค่คำนวณสมการทางคณิตศาสตร์ของพื้นผิวเลนส์บนกระดาษ ยังไม่ได้ลงมือทำเลนส์จริงสักอัน
– 1959
Bernard Maitenaz — จากเด็กปารีสสู่วิศวกรที่เปลี่ยนโลกสายตา
เด็กชายจากปารีส — เติบโตในยุคฟื้นฟูฝรั่งเศสหลังสงครามโลก
Bernard Maitenaz เกิดเมื่อวันที่ 15 มกราคม 1926 ในกรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส เขาเติบโตขึ้นในยุคที่โลกกำลังผ่านช่วงเวลาที่ยากที่สุดในประวัติศาสตร์สมัยใหม่ — วัยเด็กของเขาคือยุค Great Depression ทศวรรษ 1930 วัยรุ่นคือยุค Nazi ยึดครองปารีสช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 และวัยหนุ่มคือยุคที่ฝรั่งเศสต้องสร้างตัวเองใหม่จากซากปรักหักพัง
แต่นั่นคือบริบทที่ทำให้เขาเป็น Maitenaz หนุ่มฝรั่งเศสรุ่นนั้นต้องการพิสูจน์ตัวเอง ต้องการสร้างสิ่งใหม่ ต้องการฟื้นคืนความยิ่งใหญ่ของประเทศ Maitenaz เลือกเรียนออปติกที่ École Nationale Supérieure d'Optique (ปัจจุบันคือ Institut d'Optique Graduate School) สถาบันวิศวกรรมออปติกชั้นนำของฝรั่งเศส เขาสำเร็จการศึกษาในช่วงปลายทศวรรษ 1940 — ยุคที่ฝรั่งเศสกำลังฟื้นฟูอุตสาหกรรมอย่างเร่งด่วน และวิศวกรรุ่นใหม่ทุกคนล้วนถูกเรียกตัวเข้าสู่โรงงานและห้องแล็บทั่วประเทศ
Maitenaz เป็นคนที่มองปัญหาผ่านสายตาวิศวกร เขาไม่ได้แค่อยากเข้าใจว่าแสงทำงานอย่างไร เขาต้องการรู้ว่า จะแก้ปัญหาอย่างไร — และนั่นคือทัศนคติที่จะกำหนดทิศทางทั้งชีวิตของเขา
ชื่อ "Varilux" มาจากภาษาละติน: "vari" แปลว่าตัวแปร/การเปลี่ยนแปลง และ "lux" แปลว่าแสงสว่าง รวมกันหมายถึง "แสงที่เปลี่ยนแปลงได้" — ชื่อที่ Maitenaz เลือกสะท้อนถึงแก่นของนวัตกรรมที่เขาทุ่มทั้งชีวิตสร้าง
เข้า Société des Lunetiers — พบกับปัญหาที่ทุกคนยอมรับว่า "ก็แค่เป็นแบบนั้น"
ปี 1951 Maitenaz เข้าทำงานที่ Société des Lunetiers ในวัย 25 ปี — สหกรณ์ออปติกของฝรั่งเศสที่ต่อมาจะควบรวมกิจการและกลายเป็น Essilor บริษัทเลนส์ที่ใหญ่ที่สุดในโลก สำหรับวิศวกรหนุ่มที่เพิ่งจบมา นั่นคือสภาพแวดล้อมในฝัน — เต็มไปด้วยช่างออปติกฝีมือดี ห้องแล็บที่มีอุปกรณ์ครบครัน และลูกค้าจากทั่วฝรั่งเศส
แต่สิ่งที่ Maitenaz เห็นในงานประจำวันคือภาพที่ทำให้เขาหนักใจ — ผู้ป่วย สายตายาวตามวัย (Presbyopia) ทุกคนที่อายุเกิน 45 ปีขึ้นไปเดินเข้ามารับเลนส์ Bifocal เลนส์ที่ถูกแบ่งออกเป็นสองโซนด้วยเส้นแบ่งที่มองเห็นได้ชัด ครึ่งบนสำหรับมองไกล ครึ่งล่างสำหรับอ่านหนังสือ ผู้ใส่ทุกคนบ่นเรื่องเดียวกัน: "ภาพกระโดด" ทุกครั้งที่สายตาผ่านเส้นแบ่ง และเส้นแบ่งนั้นทำให้รู้สึกแก่และเป็นที่น่าอาย
คำตอบจากคนในอุตสาหกรรมคือ "ก็ต้องเป็นแบบนั้น" — มีคนเคยจดสิทธิบัตรแนวคิด progressive lens มาก่อนตั้งแต่ปี 1907 (Owen Aves วิศวกรชาวอังกฤษ) แต่ไม่มีใครทำสำเร็จ เพราะการสร้างพื้นผิวเลนส์ที่เปลี่ยนกำลังแบบ Gradient อย่างต่อเนื่องโดยไม่ก่อความบิดเบือนรุนแรงเป็นปัญหาทางคณิตศาสตร์และวิศวกรรมที่ยังไม่มีคำตอบ Maitenaz ฟังแล้วไม่พอใจ เขาเชื่อว่า "ยังไม่มีคำตอบ" ไม่ได้แปลว่า "ไม่มีคำตอบ"
🏭 Société des Lunetiers — ต้นกำเนิด Essilor
Société des Lunetiers ก่อตั้งในปี 1849 เป็นสหกรณ์ช่างแว่นตาฝรั่งเศส รวมตัวกันเพื่อผลิตเลนส์คุณภาพสูงในราคาที่เข้าถึงได้ หลังจาก Maitenaz พัฒนา Varilux สำเร็จ บริษัทก็ขยายตัวอย่างรวดเร็ว และต่อมาควบรวมกับ Silor ก่อตั้ง Essilor International ในปี 1972 — ปัจจุบันคือ EssilorLuxottica บริษัทเลนส์และกรอบแว่นที่ใหญ่ที่สุดในโลก
13 ปีที่ไม่มีใครรู้ — ความอดทนของวิศวกร ไม่ใช่แสงแห่งอัจฉริยะ
ความจริงที่สำคัญที่สุดเกี่ยวกับ Maitenaz ไม่ใช่ว่าเขาฉลาดกว่าใคร แต่คือเขา ไม่ยอมแพ้นานกว่าใคร เขายื่นจดสิทธิบัตรแนวคิดเบื้องต้นในปี 1953 แต่กว่าจะได้รับสิทธิบัตรจริงคือปี 1959 — และกว่าจะได้ผลิตเป็นเลนส์ที่ใช้ได้จริงก็ใช้เวลาตลอดช่วงนั้น รวมแล้ว 13 ปีแห่งการทำงาน ตั้งแต่แรกเข้าบริษัทในปี 1951 จนถึงวันที่ Varilux วางจำหน่าย
ช่วงแรกเขาทำคนเดียว แทบไม่มีใครสนใจ เพราะหัวหน้าไม่เชื่อว่ามันเป็นไปได้ เขาคำนวณสมการพื้นผิวเลนส์บนกระดาษทีละแผ่น ทดสอบด้วยวิธีดั้งเดิม แก้ไขปัญหาทีละจุด ความท้าทายหลักคือ Peripheral Aberration — ความบิดเบือนของภาพบริเวณขอบเลนส์ ซึ่งเกิดจากกฎทางฟิสิกส์ที่เรียกว่า Minkwitz Theorem ที่บอกว่าการเปลี่ยนกำลังแบบ Gradient จะต้องสร้าง Aberration ที่ขอบเสมอ ไม่มีทางหลีกเลี่ยง ทำได้เพียงลดให้อยู่ในระดับที่รับได้
โซลูชันของ Maitenaz คือแนวคิด "Umbilical Corridor" — ช่องตรงกลางเลนส์ที่เปลี่ยนกำลังอย่างราบรื่นจากการมองไกลสู่การมองใกล้ โดยยอมรับว่าโซนข้างๆ ทั้งสองด้านจะมีความบิดเบือนบ้าง แต่ถ้าออกแบบดีพอ สมองมนุษย์จะเรียนรู้ที่จะ "เลือกใช้" แค่โซนกลาง และไม่รบกวนการใช้งานจริง เขาทำเลนส์ต้นแบบนับร้อยชิ้น ทดลองกับอาสาสมัครจริง เก็บ feedback กลับมาปรับสมการ วนซ้ำไปเรื่อยๆ จนได้ผลลัพธ์ที่ใช้ได้จริงในปี 1959
Maitenaz บอกในภายหลังว่าช่วงปีแรกๆ เขาทำโปรเจกต์นี้แบบกึ่งลับๆ ไม่ได้รับงบประมาณพิเศษ ทำในเวลาว่างนอกเหนือหน้าที่หลัก เพราะผู้บริหารส่วนใหญ่ยังไม่เชื่อว่ามันเป็นไปได้ — เขาพิสูจน์ให้เห็นก่อน แล้วค่อยขอการสนับสนุน นั่นคือ Maitenaz: วิศวกรที่ทำก่อน พูดทีหลัง
ปี 1951 Maitenaz ยื่นขอสิทธิบัตรสำหรับแนวคิดเลนส์ที่ค่อยๆ เปลี่ยนกำลัง จากนั้นเขาใช้เวลาอีก 8 ปีในการพัฒนา ปัญหาหลักที่ต้องแก้คือ Peripheral Aberration — ความบิดเบือนบริเวณขอบเลนส์ที่เกิดจากการเปลี่ยนกำลังแบบ Gradient
ทุกครั้งที่คุณเปลี่ยนกำลังเลนส์จากจุดหนึ่งไปอีกจุดหนึ่งแบบต่อเนื่อง บริเวณข้างๆ ทั้ง 2 ฝั่งจะเกิดความบิดเบือน นี่คือกฎทางฟิสิกส์ที่เรียกว่า Minkwitz Theorem — หลีกเลี่ยงไม่ได้ ทำได้แค่ลดให้น้อยที่สุด
🧮 Minkwitz Theorem คืออะไร?
Georg Minkwitz พิสูจน์ทางคณิตศาสตร์ว่า ถ้าเลนส์มีกำลังเปลี่ยนแบบ Gradient ตามแนวตั้ง ความเอียง (Astigmatism) ที่ขอบซ้าย-ขวาจะเพิ่มขึ้นในอัตราอย่างน้อย 2 เท่าของอัตราเปลี่ยนกำลัง นั่นหมายความว่ายิ่งค่า Add สูง (ช่องว่างระหว่างไกลกับใกล้มาก) ยิ่งมี Aberration มาก ทำให้โซนชัดแคบลง
Maitenaz ต้องหาจุดสมดุลระหว่าง "โซนชัดกว้างพอใช้งาน" กับ "Aberration ที่รับได้" เขาทำเลนส์ต้นแบบนับร้อยชิ้น ทดลองกับอาสาสมัคร ปรับสมการทุกครั้งที่ได้ feedback จนในที่สุด ปี 1959 เลนส์ Varilux ก็พร้อมวางจำหน่าย
.jpg?width=480)
Maitenaz พิสูจน์ว่าสิ่งที่คนบอกว่า "เป็นไปไม่ได้" จริงๆ แล้วแค่ "ยังไม่มีใครทำสำเร็จ" เขาเปลี่ยน "ความฝัน" ของ Aves ให้กลายเป็น "ผลิตภัณฑ์" ที่คนใช้ได้จริง
คำถามที่พบบ่อย
Varilux เป็นชื่อยี่ห้อของเลนส์ Progressive จาก Essilor เป็นตัวแรกของโลก ปัจจุบันมีผู้ผลิตหลายรายทำเลนส์ Progressive เช่น Hoya, Zeiss, Rodenstock ดังนั้น Varilux เป็น Progressive แต่ Progressive ไม่จำเป็นต้องเป็น Varilux
ช่วง 1-2 สัปดาห์แรกอาจรู้สึกไม่ชินบ้าง เพราะสมองต้องเรียนรู้การใช้เลนส์ที่มีหลายโซน แต่ถ้าผ่านไป 2 สัปดาห์แล้วยังเวียนหัวมาก อาจเป็นเพราะค่าสายตาไม่ถูกต้อง กรอบไม่เหมาะ หรือเลนส์เกรดต่ำเกินไป ควรกลับไปให้ช่างแว่นตรวจสอบ
ส่วนใหญ่เริ่มมีปัญหา Presbyopia ตอนอายุ 40+ สังเกตจากอาการต้องยื่นหนังสือออกไปไกลขึ้นถึงจะอ่านชัด ถ้าเริ่มใส่ Progressive ตั้งแต่ค่า Add ยังน้อย (ประมาณ +1.00 ถึง +1.50) จะปรับตัวง่ายกว่าเริ่มใส่ตอนค่า Add สูง
แหล่งอ้างอิง
- Maitenaz, B. (1966). "Four steps that led to Varilux." American Journal of Optometry, 43(7), 441-450.
- Minkwitz, G. (1963). "Über den Flächenastigmatismus bei gewissen symmetrischen Asphären." Optica Acta, 10(3), 223-227.
- Meister, D.J. & Fisher, S.W. (2008). "Progress in the spectacle correction of presbyopia." Clinical and Experimental Optometry, 91(3), 251-266.
- Essilor International. (2023). The Varilux Story: From Invention to Innovation.